Historische mensbeelden helpen economische verduurzaming

De verschillende mensbeelden in de geschiedenis kunnen helpen om de economie te verduurzamen. Dat blijkt uit het symposium ‘De mens in de economie: vier historische perspectieven’. Het symposium is georganiseerd vanuit het project Ad fontes: naar de bronnen, dat mede mogelijk wordt gemaakt door de Goldschmeding Foundation.

Tijdens het symposium werden vier verschillende historische mensbeelden behandeld: het thomistische, het (neo-)augustijnse, het (neo-)stoïcijnse en het republikeinse economische mensbeeld uit de vroegmoderne periode.

Homo economicus
In de hedendaagse economische wetenschap domineert het mensbeeld van de homo economicus, de rationele mens die is gericht op maximaal economisch gewin en die op basis van complete informatie bewust omgaat met risico’s. In de vroegere mensbeelden wordt de mens daarentegen veelal als een relationeel wezen gezien, gericht op het collectieve belang.

“Er is een relatie met die historische mensbeelden en onze huidige economie. De mensheid loopt op dit moment tegen problemen aan die we alleen kunnen oplossen als we aan onszelf ontstijgen, en ons inzetten voor het collectief belang”, aldus universitair docent geschiedenis van het economisch denken Rudi Verburg, die tijdens het symposium het (neo-)stoïcijnse mensbeeld uitlegde.

Sociaal wezen
In dit beeld is de mens van nature een sociaal wezen die door in harmonie met de natuur te leven gelukkig wordt. Het historische thomistische mensbeeld van de 13e-eeuwse theoloog Thomas van Aquino sluit daarbij aan. Volgens dit beeld is de mens van nature een sociaal wezen die op de gemeenschap is aangewezen, aldus Rudi te Velde, bijzonder hoogleraar aan de Tilburg School of Catholic Theology.

Ook in het republikeinse economische mensbeeld uit de vroegmoderne periode is de mens niet zuiver een economisch wezen. Volgens dit denken dient de economie de res publica, de publieke zaak, stelt Roshnee Ossewaarde-Lowtoo, postdoctoraal onderzoeker in het project Ad fontes: naar de bronnen.

Verlicht eigenbelang
Volgens haar collega Joost Hengstmengel vindt het huidige mensbeeld van de homo economicus haar wortels in het (neo)augustijnse mensbeeld in de economie. Dit mensbeeld gaat meer uit van het eigenbelang van mensen. Het gaat om een verlicht eigenbelang want ook in dit mensbeeld is de mens onvolmaakt en is samenwerking met anderen dus noodzakelijk.

Het mensbeeld van de rationele mens die zuiver weloverwogen economische keuzes maakt, is volgens hoogleraar economie en bedrijfsethiek Johan Graafland nog steeds het overheersende beeld dat economen hanteren in hun wetenschap. “De integratie van een breed mensbeeld in het economisch denken, ook in beleid, daar moet nog wel een slag in gemaakt worden”, zegt hij.

Economieonderwijs
Hoogleraar Lans Bovenberg, hoogleraar economie aan Tilburg University: “Uit onderzoek blijkt dat mensen veel coöperatiever zijn dan de homo economicus veronderstelt. De overkoepelende kijk op basis van een breed mensbeeld ontbreekt in de economie en in het economieonderwijs”.

In het project Innovatie Economie-Onderwijs, dat ook wordt ondersteund door de Goldschmeding Foundation, werkt Bovenberg aan een aanpassing van de bestaande lesmethode voor het vak economie in het middelbaar onderwijs zodat scholieren leren waar de economie volgens Bovenberg in essentie over gaat: over relaties, samenwerken en wederzijds belang.